Testament Opole – kiedy testament wpływa na sprawy spadkowe?

Po śmierci bliskiej osoby okazuje się, że pozostawiła testament. Cały majątek zapisała jednemu dziecku. Inną osobę wydziedziczyła. Mieszkanie przeznaczyła dla wnuczki. Ktoś z rodziny twierdzi natomiast, że w chwili sporządzania testamentu spadkodawca był ciężko chory i nie rozumiał już podejmowanych decyzji.

Samo odnalezienie testamentu często nie kończy sprawy spadkowej. Niekiedy dopiero ją rozpoczyna.

Tutaj warto zaznaczyć: kancelaria adwokacka nie może sporządzać testamentów za Klientów. Jeżeli celem jest sporządzenie testamentu, w szczególności testamentu notarialnego albo testamentu zawierającego zapis windykacyjny, należy skontaktować się z notariuszem.

Pomoc adwokata może być natomiast potrzebna wtedy, gdy testament już istnieje i trzeba ustalić, jakie wywołuje skutki, kto na jego podstawie dziedziczy, czy testament jest ważny oraz jakie prawa przysługują osobom pominiętym lub wydziedziczonym

Treść testamentu bardzo często ma bezpośredni wpływ na postępowania sądowe – o stwierdzenie nabycia spadku, zachowek, skuteczność wydziedziczenia, ważność testamentu czy prawa wynikające z zapisu windykacyjnego. To właśnie prowadzeniem takich spraw zajmuje się nasza kancelaria.

Jeżeli interesuje Cię sprawa dotycząca testamentu w Opolu, warto najpierw ustalić, z jakim problemem prawnym naprawdę mamy do czynienia.

Jest testament. Co dzieje się ze spadkiem?

Powołanie do spadku może wynikać z ustawy albo z testamentu.

Jeżeli spadkodawca skutecznie powołał w testamencie jedną lub kilka osób do dziedziczenia, to właśnie testament co do zasady określa, kto staje się spadkobiercą i w jakim udziale.

Nie oznacza to jednak, że osoba wskazana w testamencie może po prostu uznać sprawę za zakończoną.

W praktyce często potrzebne jest przeprowadzenie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli pomiędzy członkami rodziny istnieje spór dotyczący testamentu, sprawa trafia do sądu.

Przykład 1. „Mama zapisała wszystko bratu. Czy ja już nie mam żadnych praw?”

Matka pozostawia testament, w którym powołuje do całego spadku jednego z dwóch synów.

Drugi syn nie został w testamencie wymieniony.

Jeżeli testament jest ważny, nie oznacza to automatycznie, że pominięty syn staje się współspadkobiercą. Do spadku został powołany brat wskazany przez matkę.

To jednak jeszcze nie oznacza, że drugi syn nie ma żadnych praw.

Jeżeli należałby do kręgu spadkobierców ustawowych uprawnionych do zachowku, może powstać po jego stronie roszczenie o zapłatę zachowku.

To jedna z najważniejszych różnic w sprawach spadkowych:

• czym innym jest dziedziczenie, a czym innym prawo do zachowku.

Osoba pominięta w testamencie może nie być spadkobiercą, a jednocześnie mieć roszczenie pieniężne wobec osoby, która spadek otrzymała.

Testament a zachowek – jedno nie wyklucza drugiego

Testament pozwala spadkodawcy zdecydować, kto ma po nim dziedziczyć.

Swoboda ta nie zawsze jednak oznacza całkowite pozbawienie najbliższej rodziny ochrony majątkowej.

Prawo do zachowku może przysługiwać przede wszystkim zstępnym, małżonkowi oraz – w określonych sytuacjach – rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Dlatego w sprawie testamentowej trzeba często odpowiedzieć na dwa osobne pytania:

• kto odziedziczył spadek?

oraz:

• czy osobom pominiętym w testamencie przysługuje zachowek?

Testament istnieje, ale rodzina kwestionuje jego ważność

Nie każdy testament wywoła zamierzone skutki.

Art. 945 § 1 k.c. przewiduje m.in., że testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem określonego w ustawie błędu,
• pod wpływem groźby.

W praktyce najwięcej sporów dotyczy pierwszej sytuacji.

Sama choroba, podeszły wiek albo hospitalizacja nie oznaczają automatycznie nieważności testamentu. Kluczowe jest to, jaki był konkretny stan spadkodawcy w chwili jego sporządzania, czy schodzenia wpływały na stan jego psychiki, jakie przyjmował leki itp.

Przykład 2. Testament notarialny sporządzony przez ciężko chorą osobę

Starsza kobieta sporządza testament notarialny, powołując do spadku jedną osobę.

Po jej śmierci pozostali członkowie rodziny twierdzą, że testament powinien być nieważny. W ostatnim okresie życia kobieta miała bardzo poważne problemy zdrowotne, wymagała stałej opieki, a jej stan psychiczny znacznie się pogorszył.

W podobnych sprawach sąd nie poprzestaje na pytaniu: „Czy spadkodawczyni była chora?”

Trzeba ustalić, czy jej stan wyłączał możliwość świadomego albo swobodnego podjęcia decyzji w dniu, w którym sporządziła testament.

W jednej ze spraw analizowanych przez Sąd Najwyższy sądy oparły się m.in. na dokumentacji medycznej i opiniach biegłych wskazujących na znacznie nasilone objawy otępienne. Uznano, że spadkodawczyni nie była w stanie świadomie i swobodnie wyrazić swojej woli.

W sprawach o ważność testamentu dokumentacja medyczna i dowód z opinii biegłego mogą więc mieć zasadnicze znaczenie.

Testament notarialny także można podważać

Częstym błędnym przekonaniem jest założenie:

„Skoro testament sporządził notariusz, to nic już nie można zrobić”.

Testament notarialny ma niewątpliwie dużą wartość dowodową i jego forma ogranicza wiele potencjalnych sporów. Nie oznacza jednak, że jest całkowicie odporny na zarzut nieważności.

Jeżeli w chwili sporządzania testamentu spadkodawca znajdował się np. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, testament może być nieważny również wtedy, gdy został sporządzony przed notariuszem.

Dlatego w takiej sprawie trzeba badać stan testatora, dokumentację medyczną oraz okoliczności towarzyszące sporządzeniu testamentu, a nie tylko jego formę.

„Mieszkanie ma dostać córka”. Czy to znaczy, że córka dziedziczy cały spadek?

Niekoniecznie.

Treść testamentu trzeba zawsze interpretować jako całość.

Spadkodawca może powołać określoną osobę do całego spadku albo jego części. Może również uczynić zapis dotyczący konkretnego składnika majątku.

I tutaj pojawia się ważna różnica pomiędzy zapisem zwykłym a zapisem windykacyjnym.

Zapis zwykły i zapis windykacyjny – podobne słowa, inne skutki

Przy zapisie zwykłym osoba wskazana przez spadkodawcę nie staje się automatycznie właścicielem zapisanej rzeczy w chwili śmierci spadkodawcy.

Uzyskuje natomiast roszczenie o wykonanie zapisu wobec osoby obciążonej tym obowiązkiem.

Zapis windykacyjny działa inaczej.

Jeżeli został skutecznie ustanowiony w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego, zapisobierca nabywa przeznaczony mu przedmiot z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być m.in. oznaczona rzecz, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, a także ustanowienie określonych praw wskazanych w ustawie.

Przykład 3. Dwóch synów dziedziczy spadek, ale mieszkanie otrzymuje córka

Spadkodawczyni pozostawia testament notarialny zawierający zapis windykacyjny dotyczący mieszkania na rzecz córki.

Jednocześnie pozostała część spadku przypada jej synom.

Sąd w postępowaniu spadkowym musi wtedy rozstrzygnąć dwie kwestie.

Po pierwsze – kto nabył spadek.

Po drugie – kto nabył konkretny przedmiot zapisu windykacyjnego.

Bardzo dobrze pokazuje to sprawa rozpoznana przez Sąd Rejonowy w Piszu w 2025 r. Sąd stwierdził, że spadek na podstawie ustawy nabyli dwaj synowie spadkodawczyni po 1/2 części, a osobno stwierdził nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego wynikającego z testamentu notarialnego.

To pokazuje, dlaczego określenie „testament windykacyjny” nie jest ścisłe.

Nie mamy dwóch konkurencyjnych sposobów stwierdzenia nabycia spadku: „zwykłego” i „windykacyjnego”.

Mamy postępowanie dotyczące spadku, w którym testament notarialny może dodatkowo zawierać zapis windykacyjny dotyczący konkretnego składnika majątku. Sąd stwierdza wówczas również jego nabycie.

„Wydziedziczam syna”. Co właściwie oznacza takie zdanie?

Wydziedziczenie jest czymś więcej niż pominięcie kogoś w testamencie.

Jeżeli spadkodawca powoła do całego spadku jedno dziecko, a drugiego po prostu nie wymieni, pominięte dziecko może nadal dochodzić zachowku.

Skuteczne wydziedziczenie ma natomiast prowadzić właśnie do pozbawienia osoby uprawnionej prawa do zachowku.

Nie wystarczy jednak samo wpisanie do testamentu słowa „wydziedziczam”.

Art. 1008 k.c. określa sytuacje, w których spadkodawca może pozbawić zstępnego, małżonka albo rodzica zachowku, a przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu.

Co więcej, gdy później dochodzi do procesu o zachowek, sąd może badać, czy wskazana w testamencie przyczyna rzeczywiście istniała.

Przykład 4. „Wydziedziczam córkę, bo nie interesowała się mną”

Ojciec cały spadek pozostawia synowi.

Córkę wydziedzicza, wskazując w testamencie, że od lat nie utrzymywała z nim kontaktów i nie wykonywała wobec niego obowiązków rodzinnych.

Po śmierci ojca córka występuje przeciwko bratu o zachowek.

Twierdzi, że ograniczenie kontaktów rzeczywiście nastąpiło, ale konflikt został w dużej mierze wywołany przez samego ojca, który odrzucał próby odbudowania relacji.

To nie jest okoliczność obojętna.

W wyroku z 9 września 2022 r. Sąd Najwyższy analizował właśnie sprawę, w której ograniczenie kontaktów córki ze spadkodawcą było efektem długotrwałego konfliktu, w znacznej mierze wynikającego również z postawy samego spadkodawcy. Samo osłabienie więzi rodzinnej nie przesądziło o skutecznym wydziedziczeniu.

Treść testamentu jest może być zatem dopiero początkiem analizy rzeczywistej sytuacji w rodzinie.

Skutecznie wydziedziczony krewny – a co z jego dziećmi?

To jedna z najbardziej nieintuicyjnych konsekwencji wydziedziczenia.

Załóżmy, że dziadek skutecznie wydziedziczył swojego syna.

Czy oznacza to, że również dzieci tego syna tracą prawa związane z zachowkiem?

Nie.

Art. 1011 k.c. chroni zstępnych wydziedziczonego. Dzieci wydziedziczonego zstępnego mogą być uprawnione do zachowku nawet wtedy, gdy ich wydziedziczony rodzic żyje.

Wydziedziczenie jednej osoby nie powoduje więc automatycznego „wycięcia” z ochrony całej jej gałęzi rodzinnej.

To może mieć bardzo praktyczne konsekwencje.

Spadkodawca może skutecznie pozbawić syna zachowku, ale po jego śmierci z roszczeniem mogą wystąpić wnuki spadkodawcy.

Testament wydziedziczał córkę, ale później rodzina się pogodziła

Wydziedziczenie może komplikować jeszcze jedna sytuacja.

Spadkodawca sporządził testament w czasie ostrego konfliktu rodzinnego i wydziedziczył dziecko.

Kilka lat później relacje się zmieniły. Doszło do pojednania. Dziecko zaczęło odwiedzać rodzica, pomagało mu podczas choroby i utrzymywało z nim regularny kontakt.

Testamentu jednak nie zmieniono.

Co wtedy?

Przykład 5. W testamencie nadal jest wydziedziczenie, ale spadkodawca przebaczył

Taką sytuacją zajmował się Sąd Najwyższy.

Matka wydziedziczyła córkę i powołała do spadku swoją siostrę. Córka twierdziła jednak, że już po sporządzeniu testamentu matka jej przebaczyła.

Powstało pytanie: czy takie przebaczenie jest skuteczne, skoro spadkodawczyni nie sporządziła później nowego testamentu?

Sąd Najwyższy odpowiedział:

„Przebaczenie […] może nastąpić także po wydziedziczeniu go w testamencie” (uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., sygn. akt III CZP 37/18).

SN wskazał również, że skuteczne przebaczenie nie wymaga zachowania formy testamentowej.

W takiej sprawie przedmiotem dowodzenia staje się więc nie tylko to, co spadkodawca napisał kilka lat wcześniej, ale także jak rzeczywiście wyglądały jego późniejsze relacje z wydziedziczoną osobą.

Testament może też zawierać wyłącznie: „nie chcę, żeby ta osoba po mnie dziedziczyła”

Testament nie musi zawsze wskazywać osoby, która ma otrzymać spadek.

Spadkodawca może również ograniczyć się do wskazania, że określony spadkobierca ustawowy nie powinien po nim dziedziczyć. Takie rozrządzenie określa się jako testament negatywny.

Sąd Najwyższy dopuścił możliwość takiego wyłączenia spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia, podkreślając jednocześnie, że samo wyłączenie od dziedziczenia nie pozbawia tej osoby prawa do zachowku (uchwała Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1975 r., sygn. akt III CZP 14/75).

To zasadnicza różnica pomiędzy testamentem negatywnym a wydziedziczeniem.

Testament negatywny wyłącza od dziedziczenia. Wydziedziczenie – jeżeli jest skuteczne – dodatkowo pozbawia prawa do zachowku.

Przykład 6 – „Nie chcę, żeby syn po mnie dziedziczył”, ale nikogo innego nie wskazano

Ojciec pozostawia testament, w którym nie powołuje żadnej osoby do spadku. Pisze jedynie, że jego syn nie ma po nim dziedziczyć.

Po śmierci ojca pojawia się pytanie: skoro testament nie wskazuje spadkobiercy, kto właściwie otrzyma spadek?

W takiej sytuacji dziedziczenie nadal może następować według zasad ustawowych, ale z pominięciem osoby wyłączonej testamentem negatywnym. Wyłączonego spadkobiercę traktuje się przy ustalaniu kręgu osób dziedziczących tak, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku.

Spadkodawca może więc w testamencie wyłączyć określoną osobę od dziedziczenia ustawowego, nie pozbawiając jej automatycznie prawa do zachowku (uchwała Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1975 r., sygn. akt III CZP 14/75; wyrok Sądu Okręgowego w Sieradzu z 15 listopada 2021 r., sygn. akt I Ca 514/21; postanowienie Sądu Rejonowego w Świnoujściu z 2024 r., sygn. akt I Ns 31/23).

Jeżeli więc wyłączonym spadkobiercą jest dziecko spadkodawcy, do dziedziczenia mogą dojść jego zstępni – np. wnuki spadkodawcy.

Co ważne, wyłączony w ten sposób spadkobierca może nadal zachować prawo do zachowku, jeżeli należał do kręgu osób uprawnionych.

Dlatego zdanie „nie chcę, żeby syn po mnie dziedziczył” może wywołać zupełnie inne skutki niż skuteczne wydziedziczenie syna.

Testament często trzeba czytać razem z całokształtem okoliczności istniejących w danej rodzinie

To wspólny mianownik wielu sporów testamentowych.

Sam dokument jest oczywiście podstawowym dowodem.

Ale czasami nie wystarcza.

Przy kwestionowaniu ważności testamentu trzeba badać stan zdrowia spadkodawcy.

Przy wydziedziczeniu – rzeczywistą przyczynę zerwania więzi rodzinnych.

Przy przebaczeniu – wydarzenia, do których doszło już po sporządzeniu testamentu.

Przy zapisie windykacyjnym – jego treść, formę oraz stan prawny przedmiotu zapisu.

Dlatego sprawa dotycząca testamentu bardzo często jest w rzeczywistości sprawą o fakty, które trzeba odtworzyć po śmierci osoby, która testament sporządziła.

Testament Opole – jakie dowody mogą mieć znaczenie?

Rodzaj dowodów zależy od tego, czego dotyczy spór.

W sprawie o ważność testamentu mogą to być przede wszystkim:

• dokumentacja medyczna spadkodawcy,
• dokumentacja leczenia psychiatrycznego lub neurologicznego,
• zeznania osób, które miały kontakt ze spadkodawcą w okresie sporządzenia testamentu,
• dokumentacja z innych postępowań,
• opinia biegłego psychiatry, neurologa lub psychologa – zależnie od problemu.

Przy wydziedziczeniu lub przebaczeniu znaczenie mogą mieć:

• zeznania członków rodziny i innych świadków,
• wiadomości i korespondencja,
• fotografie,
• dowody wizyt i wspólnego spędzania czasu,
• dokumenty dotyczące pomocy udzielanej spadkodawcy,
• okoliczności dotyczące przyczyn konfliktu rodzinnego.

Dowody powinny odpowiadać konkretnemu problemowi prawnemu. 

Adwokat – Testament Opole. W jakich sprawach pomagamy?

Jak wspomnieliśmy na początku, adwokat nie może reprezentować Klientów przy samym sporządzaniu testamentu. Prowadzimy natomiast sprawy, w których sporządzony testament ma znaczenie dla praw spadkobierców lub innych członków rodziny.

Pomoc może obejmować m.in.:

• sprawy o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu,
• sprawy, w których kwestionowana jest ważność testamentu,
• analizę skutków testamentu dla dziedziczenia ustawowego,
• sprawy dotyczące zapisu zwykłego i zapisu windykacyjnego,
• ustalenie skutków wydziedziczenia,
• dochodzenie zachowku mimo wydziedziczenia, jeżeli istnieją podstawy do kwestionowania jego skuteczności,
• sprawy o zachowek dotyczące przebaczenia po wydziedziczeniu,
• dochodzenie zachowku przez osoby pominięte w testamencie,
• reprezentację w sporach pomiędzy spadkobiercami testamentowymi i ustawowymi.

W sprawie spadkowej najpierw trzeba ustalić, jaki dokładnie skutek spadkodawca chciał osiągnąć, jaki skutek testament rzeczywiście wywołuje oraz czy istnieją podstawy do jego zakwestionowania albo dochodzenia roszczeń mimo jego treści. Dopiero wtedy można wybrać właściwą drogę postępowania.

Najczęściej zadawane pytania o testament