Kiedy i jak ubiegać się o zachowek?

Jaka jest funkcja zachowku?

Zachowek to instytucja prawa spadkowego, która chroni najbliższych członków rodziny przed pominięciem ich w testamencie albo przed darowiznami dokonanymi jeszcze za życia spadkodawcy. Pozwala na dochodzenie określonej części majątku po zmarłym, nawet jeśli nie zostali uwzględnieni w jego ostatniej woli albo nie pozostał żaden majątek, mimo, że za życia spadkodawca miał wartościowe przedmioty.

Kto ma prawo do zachowku?

Do zachowku mają prawo:

1. Zstępni zmarłego – dzieci, wnuki, prawnuki.
2. Małżonek zmarłego.
3. Rodzice zmarłego, ale tylko jeśli byliby powołani do spadku na podstawie ustawy (gdy zmarły nie miał zstępnych).

Wykluczenia z prawa do zachowku

Zachowku nie mogą dochodzić:

• Osoby uznane za niegodne dziedziczenia (np. popełniły przestępstwo wobec zmarłego).
• Osoby, które zrzekły się dziedziczenia w umowie z przyszłym spadkodawcą.
• Osoby wydziedziczone w testamencie (o ile wydziedziczenie było zgodne z prawem).
• Małżonek pozostający ze zmarłym w separacji lub w trakcie rozwodu z jego winy.

Ile wynosi zachowek?

Wysokość zachowku zależy od takich czynników jak:

• ilości spadkobierców ustawowych
• okoliczność, czy osoba uprawniona do zachowku jest małoletnia lub niezdolna do pracy
• wartość majątku spadkodawcy

Generalnie zachowek wynosi 1/2 udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie, gdyby dziedziczyła na podstawie ustawy. Jeśli natomiast uprawniony do zachowku jest osobą niezdolną do pracy (np. ma orzeczenie o niepełnosprawności) albo małoletnią (nie ukończył 18 lat) wynosi on 2/3 udziału spadkowego, jeśli uprawniony jest osobą niezdolną do pracy lub małoletnią.

Przykład: Jeśli spadkodawca pozostawił majątek o wartości 450 000 zł i miał dwoje dzieci i nie miał żony. Każde dziecko otrzymałoby na podstawie ustawy udział wynoszący ½  czyli po 225 000 zł. Jeśli jedno z nich zostało pominięte w testamencie, jego zachowek wynosi odpowiednio:

• 112 500 zł (1/2 udziału ustawowego jeśli dziecko jest dorosłe).
• 150 000 zł (2/3 udziału ustawowego, jeśli dziecko jest małoletnie lub niezdolne do pracy).

Powyższe wyliczenie  – nawet przy takiej samej kwocie majątku spadkodawcy dałoby zupełnie inne wyniki, gdyby spadkodawca miał troje dzieci albo gdyby spadkodawca miał jeszcze żonę, ponieważ wtedy zmienia się wartość udziału, który przypadłby im na podstawie ustawy.

Kiedy można ubiegać się o zachowek?

Zachowku można dochodzić po śmierci spadkodawcy, jeśli uprawniony nie otrzymał swojego udziału w spadku albo otrzymał mniej, niż wynosi wartość zachowku (np. w formie darowizn za życia spadkodawcy).

Termin przedawnienia

Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od otworzenia spadku, czyli śmierci spadkodawcy albo po 5 latach od ogłoszenia testamentu, jeśli spadkodawca pozostawił testament). Oznacza to, że po tym terminie nie będzie można skutecznie dochodzić zachowku przed sądem.

Wartość spadku a darowizny

W pierwszej kolejności należy ustalić wartość spadku. Wartość spadku obejmuje aktywa, np. nieruchomości, oszczędności, ruchomości (samochody, dzieła sztuki) pomniejszone o długi spadkodawcy (pasywa).

Przy obliczaniu zachowku do masy spadkowej dolicza się także darowizny przekazane przez spadkodawcę na rzecz spadkobierców i innych osób, z tym ważnym zastrzeżeniem, że:

• nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych
• ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy)na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Jak ubiegać się o zachowek?

Pierwszym krokiem w dochodzeniu zachowku powinno być skierowanie pisemnego wezwania do spadkobierców lub obdarowanych, ze wskazaniem wysokości roszczenia. Jeśli ugoda nie jest możliwa, osoba uprawniona do zachowku może złożyć pozew do sądu rejonowego właściwego dla miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy. W trakcie postępowania sąd ocenia, czy uprawnionemu należy się zachowek oraz w jakiej wysokości. Warto być przygotowanym na konieczność przedstawienia szczegółowych dowodów, np. dokumentów potwierdzających wartość spadku i darowizn oraz złożyć wniosek, aby biegły sądowy ustalił tę wysokość.

Granice odpowiedzialności za zachowek

Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek

Wydziedziczenie czyli pozbawienie prawa do zachowku

Spadkodawca może  w testamencie wydziedziczyć osobę, która byłaby uprawniona do zachowku, ale tylko w sytuacjach ściśle określonych w przepisach.  Może to nastąpić, jeżeli uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, lub uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu.

UWAGA: Wydziedziczenie nie obejmuje dzieci i osoby wydziedziczonej, zatem będą one uprawnione do zachowku.

Osoba wydziedziczona może ponadto kwestionować powody wydziedziczenia w postępowaniu sądowym o zapłatę zachowku. W takim celu będzie musiała przedstawić dowody, które potwierdzą, że nie zachodziły okoliczności, które podał spadkodawca jako przyczyny wydziedziczenia.

Jeżeli potrzebujesz wsparcia w ubieganiu się o zachowek, skorzystaj z pomocy adwokata z Opola stacjonarnie lub online i odezwij się do nas drogą mailową lub telefoniczną.