Zachowek – nie tylko gdy spadkodawca sporządził testament
Zachowek – definicja i podstawy prawne
- Zachowek to instytucja prawa spadkowego mająca na celu ochronę interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy.
- Podstawy prawne regulujące zachowek znajdują się w art. 991 i następnych Kodeksu cywilnego (k.c.).
- Uprawnionymi do zachowku są: zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.
Wysokość zachowku
- Dla uprawnionych, którzy są trwale niezdolni do pracy lub zstępnych, którzy są małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby im przy dziedziczeniu ustawowym.
- W pozostałych przypadkach zachowek wynosi połowę tej wartości.
Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej
- Jeżeli uprawniony do zachowku nie otrzymał należnego mu zachowku w formie darowizny, powołania do spadku lub zapisu, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku lub jego uzupełnienia.
- Roszczenie to może być skierowane przeciwko innym spadkobiercom, którzy otrzymali korzyści majątkowe kosztem uprawnionego do zachowku.
Zachowek a testament i darowizny
- Roszczenie o zachowek może przysługiwać zarówno w sytuacji, gdy spadkodawca sporządził testament, jak i wówczas, gdy testamentu wprawdzie nie sporządził, ale jeszcze za życia przekazał komuś darowiznę, która w całości albo w dużej części wyczerpała jego majątek.
Ochrona interesów uprawnionych do zachowku:
- Celem zachowku jest ochrona majątkowych interesów najbliższych członków rodziny, niezależnie od woli spadkodawcy.
- Zachowek przysługuje nawet wbrew woli spadkodawcy, który mógłby np. sporządzić testament wykluczający uprawnionego.
Przykłady orzecznictwa:
- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 24 lutego 2015 r. (sygn. I ACa 809/14) – wskazano, że pozbawienie spadkobiercy koniecznego udziału w spadku może nastąpić nie tylko przez sporządzenie testamentu, ale również przez darowizny dokonane za życia spadkodawcy, które zmniejszają wartość spadku dostępnego dla innych spadkobierców.
- Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2004 r. (sygn. II CK 444/02) potwierdził m.in., że uprawniony do zachowku, który dziedziczy z ustawy, ma prawo do roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej, jeśli nie otrzymał należnego mu zachowku.
Doliczanie darowizn do spadku
Zgodnie z art. 993 § 1 k.c., przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
- Darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkiem określonych w art. 994 k.c., podlegają doliczeniu do spadku, nawet jeśli przedmiot darowizny uległ zniszczeniu lub zużyciu.
- Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Obliczanie wartości darowizn:
- Wartość darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku (art. 995 § 1 k.c.).
- Istotne jest uwzględnienie rzeczywistej wartości darowizny w chwili jej dokonania, bez względu na jej późniejszy los.
Podsumowanie:
- Instytucja zachowku ma na celu zapewnienie, aby uprawnieni członkowie rodziny otrzymali przysługującą im część spadku, niezależnie od decyzji spadkodawcy.
- Roszczenia o zachowek mogą być skierowane zarówno przeciwko osobom, które otrzymały korzyści majątkowe od spadkodawcy jeszcze za jego życia, jak i przeciwko współspadkobiercom.
Zachowek jest zatem kluczowym narzędziem ochrony praw majątkowych najbliższych spadkodawcy, zapewniającym im określony udział w spadku.
