Prawo cywilne przewiduje zasadę, zgodnie z którą umów należy dotrzymywać – pacta sunt servanda. Niezależnie jednak od tej ogólnej reguły, przepisy przewidują kilka sytuacji, w których możliwe jest odstąpienie od umowy. Prawo odstąpienia od umowy może wynikać z przepisów prawnych albo postanowień umownych.
Prawo odstąpienia od umowy z powodu zwłoki lub opóźnienia kontrahenta
Zgodnie z art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania umowy z zagrożeniem, że w razie bezskutecznego upływu tego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy.
Terminu dodatkowego nie trzeba będzie wyznaczać, jeżeli kontrahent już wcześniej wyraźnie oświadczył, że nie wykona zobowiązań umownych.
Przykład: Strony zawarły umowę sprzedaży sauny zewnętrznej, jednak mimo upływu terminu określonego w umowie, sauna nie została dostarczona. Należy wezwać sprzedawcę do dostarczenia sauny w określonym terminie z zastrzeżeniem, że po jego upływie odstąpimy od umowy. Jeśli sauna nie zostanie dostarczona w tym dodatkowym terminie, można skutecznie odstąpić od umowy.
Szczególne podstawy odstąpienia w przypadku umowy o dzieło i umowy o roboty budowlane
W przypadku umowy o dzieło i umowy o roboty budowlane, jeżeli wykonawca opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem przedmiotu umowy tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w ustalonym terminie, zamawiający (inwestor) może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić jeszcze przed upływem terminu do wykonania przedmiotu umowy (art. 635 Kodeksu cywilnego).
Jeżeli natomiast wykonawca postępuje w sposób wadliwy albo sprzeczny z umową, zamawiający może wezwać go do zmiany sposobu wykonania i wyznaczyć mu w tym celu odpowiedni termin. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu zamawiający (inwestor) może od umowy odstąpić albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonanie dzieła innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie (art. 656 Kodeksu cywilnego).
Jeżeli zamawiający (inwestor) sam dostarczył materiału, może on w razie odstąpienia od umowy lub powierzenia wykonania dzieła innej osobie żądać zwrotu materiału i wydania rozpoczętego dzieła.
Prawo do odstąpienia od umowy ze względu na niemożliwość świadczenia
Jeżeli jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność strona zobowiązana, druga strona może, według swego wyboru, albo żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania, albo od umowy odstąpić. W razie częściowej niemożliwości świadczenia jednej ze stron druga strona może od umowy odstąpić, jeżeli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez tę stronę cel umowy (art. 493 Kodeksu cywilnego).
Jeżeli jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które żadna ze stron odpowiedzialności nie ponosi, strona, która miała to świadczenie spełnić, nie może żądać świadczenia wzajemnego, a w wypadku, gdy je już otrzymała, obowiązana jest do zwrotu według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 495 Kodeksu cywilnego).
Przykład: Strony zawarły umowę świadczenia usług opieki nad osobą starszą, która zmarła w trakcie obowiązywania umowy. W związku z tym przysługuje prawo do odstąpienia od umowy, niezależnie od tego, czy umowa była zawarta na czas oznaczony, oraz czy przewidywała okres wypowiedzenia.
Umowne prawo odstąpienia
W wielu przypadkach strony umowy przewidują możliwość odstąpienia na wypadek określonych sytuacji, np. niewywiązania się z umownych obowiązków w określonym terminie lub rażącego naruszania postanowień umownych, wystąpienia siły wyższej itp.. W takim przypadku to przede wszystkim umowa będzie regulować zasady skorzystania z tego prawa, warto zatem zawsze dokładnie analizować treść umowy przed jej podpisaniem i zadbać o to, by zagwarantowane zostały równe zasady odstąpienia dla każdej ze stron.
Co istotne, jeżeli uprawnienie do odstąpienia od umowy zostało zastrzeżone na wypadek niewykonania zobowiązania w terminie ściśle określonym, strona uprawniona może w razie zwłoki drugiej strony odstąpić od umowy bez wyznaczenia terminu dodatkowego. To samo dotyczy wypadku, gdy wykonanie zobowiązania przez jedną ze stron po terminie nie miałoby dla drugiej strony znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez nią cel umowy, wiadomy stronie będącej w zwłoce.
Rękojmia i wady przedmiotu umowy
Kolejnym z przypadków, kiedy odstąpienie od umowy będzie dopuszczalne będzie sytuacja, gdy dostarczony przedmiot umowy (dzieło, towar, obiekt budowalny) ma wady (art. 556 i następne Kodeksu cywilnego). Następuję to w ramach tzw. rękojmi. Należy jednak pamiętać, że dla możliwości skorzystania z tego prawa konieczne jest ustalenie, że wady są istotne.
Nadzwyczajna zmiana okoliczności i rozwiązanie umowy przez sąd
W myśl art. 3571 Kodeksu cywilnego, jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym. Jest to ustawowa klauzula tzw. rebus sic stantibus („skoro sprawy przybrały taki obrót”).
Przykład: W czasie pandemii nie było możliwe skorzystanie z wykupionych wcześniej noclegów w hotelach, czy usług związanych z organizacją imprez i wesel. Jeżeli kontrahent nie był skłonny polubownie rozwiązać sprawy, przysługiwała droga sądowa z powołaniem się właśnie na ww. klauzulę.
Wprowadzenie w błąd, podstęp lub groźba – uchylenie się od skutków oświadczenia woli
Chociaż uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub groźby nie jest odstąpieniem od umowy, to wywiera podobne skutki prawne – umowa przestaje obowiązywać. Można powoływać się na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby strona umowy nie działała pod wpływem błędu i oceniała sprawę rozsądnie, nie złożyłaby oświadczenia określonej treści albo nie zawarłaby w ogóle umowy (tzw. błąd istotny, art. 84 Kodeksu cywilnego). Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, powołanie się na błąd może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny (art. 86 Kodeksu cywilnego).
Jeżeli umowa o określonej treści została zawarta pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe (art. 87 Kodeksu cywilnego).
Uwaga: uprawnienie do uchylenia się wygasa: w razie błędu – z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.
Skutki odstąpienia od umowy
Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy, a druga strona obowiązana jest to przyjąć. Strona, która odstępuje od umowy, może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również na zasadach ogólnych naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania (art. 494 Kodeksu cywilnego).
Szczególny przypadek odstąpienia – umowa zawarta przez konsumenta
Konsument, który zawarł umowę na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może w terminie 14 dni odstąpić od niej bez podawania przyczyny i bez ponoszenia kosztów, bez ponoszenia kosztów przesyłki zwrotnej (art. 27 ust. 1 ustawy o prawach konsumenta).
Konsument, który zawarł umowę na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może w terminie 14 dni odstąpić od niej bez podawania przyczyny i bez ponoszenia kosztów (art. 27 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta).
Warto podkreślić, że od ww. zasady występują wyjątki, określone w art. 38 ustawy o prawach konsumenta. Dotyczy to np. umów, w których przedmiotem świadczenia jest towar ulegający szybkiemu zepsuciu lub mający krótki termin przydatności do użycia albo gdy chodzi o towar wyprodukowany według specyfikacji konsumenta lub służący zaspokojeniu jego zindywidualizowanych potrzeb.
Oprócz tego, konsumentowi przysługuje oczywiście prawo odstąpienia od umowy gdy dostarczony towar jest niezgodny z umową (ma wady). W tym przypadku również niezbędne jest, by niezgodność z umową była istotna, przy czym obowiązuje ustawowe domniemanie, że wada jest istotna. Oznacza to, że to sprzedawca, dostawca, wykonawca będzie musiał wykazać, że wada nie była istotna.
Jeżeli potrzebujesz wsparcia w stwierdzeniu niezgodności z umową, skorzystaj z pomocy adwokata z Opola stacjonarnie lub online i odezwij się do nas drogą mailową lub telefoniczną.
