Zachowek to jedna z najczęściej analizowanych instytucji prawa spadkowego. W praktyce wielu spadkodawców zastanawia się, czy można skutecznie zaplanować sukcesję majątku tak, aby ograniczyć lub wyłączyć roszczenia o zachowek.
Poniżej omawiamy najważniejsze rozwiązania dopuszczalne przez prawo.
1. Czym jest zachowek i komu przysługuje – podstawy prawne zachowku
Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, jeśli nie otrzymali należnej im części majątku w drodze dziedziczenia, darowizny lub zapisu.
Podstawa prawna
Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego:
- zstępnym (dzieciom, wnukom),
- małżonkowi,
- rodzicom spadkodawcy
przysługuje:
- 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym,
- 2/3 tego udziału – gdy uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał jeszcze za życia spadkodawcy należnego zachowku w żadnej formie albo otrzymany zachowek jest zbyt niski, może dochodzić zapłaty od spadkobiercy lub obdarowanego.
Podstawowe cechy zachowku
- ma charakter roszczenia pieniężnego, a nie udziału w majątku,
- jest niezależny od woli spadkodawcy,
- jego celem jest ochrona najbliższej rodziny.
Orzecznictwo w pigułce
Jak wskazał Sąd Najwyższy (wyrok z 25.04.2017 r., V CSK 367/16):
Sens instytucji zachowku polega na ustawowym zagwarantowaniu osobie uprawnionej uzyskania określonej korzyści majątkowej ze spadku niezależnie od woli spadkodawcy.
Natomiast Sąd Apelacyjny w Krakowie (wyrok z 20.12.2016 r., I ACa 957/16) podkreślił:
Zachowek chroni interesy majątkowe najbliższych członków rodziny przez zapewnienie im roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonej części udziału spadkowego.
2. Darowizna a zachowek – kiedy darowizny są doliczane do spadku
W praktyce najczęściej stosowaną formą rozporządzania majątkiem za życia jest darowizna. Co do zasady jednak darowizna nie pozwala uniknąć zachowku.
Darowizny doliczane do zachowku
Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się:
- darowizny dokonane przez spadkodawcę,
- zapisy windykacyjne,
- fundusz założycielski fundacji rodzinnej.
Oznacza to, że przekazanie majątku za życia co do zasady nie eliminuje roszczenia o zachowek.
Darowizny niedoliczane do zachowku
Zgodnie z art. 994 kodeksu cywilnego nie dolicza się:
- drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych,
- darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią — ale tylko na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku,
- darowizn sprzed powstania relacji rodzinnej (np. sprzed małżeństwa).
Wniosek praktyczny
- Darowizna dokonana na rzecz dziecka lub małżonka niemal zawsze będzie uwzględniana przy obliczaniu zachowku.
Orzecznictwo w pigułce
- Sąd Najwyższy (wyrok z 24.03.2022 r., II CSKP 134/22):
„Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej koniecznej do uzupełnienia zachowku powstaje wtedy, gdy prawo do zachowku nie zostało zaspokojone przez spadkodawcę w inny sposób, przy czym katalog tych sposobów ma zamknięty charakter i obejmuje powołanie do spadku, darowiznę lub zapis. Regułę tę potwierdza art. 996 KC, według którego darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Zgodnie zaś z art. 993 KC przy obliczaniu wysokości zachowku do spadku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.”
- Sąd Apelacyjny w Gdańsku (wyrok z 29.06.2020 r., V ACa 532/19):
„Przy wykładni przepisu art. 993 KC i art. i 994 KC ustawodawca posługuje się w nim zwrotem „darowizna”, co nie może budzić wątpliwości, jest zabiegiem celowym i prowadzącym do objęcia tą regulacją tylko takich umów, które kwalifikowane być mogą jako darowizna”
3. Umowa o dożywocie a zachowek – skuteczny sposób planowania sukcesji
Czym umowa o dożywocie różni się od darowizny
Najważniejsze różnice:
- darowizna jest nieodpłatna,
- dożywocie jest umową odpłatną — w zamian za przeniesienie własności nabywca zapewnia dożywotnie utrzymanie.
Świadczenia mogą obejmować m.in.:
- zapewnienie mieszkania,
- wyżywienie,
- opiekę,
- pomoc w chorobie,
- organizację pogrzebu.
Istotny skutek prawny
- Umowa o dożywocie nie jest darowizną, dlatego co do zasady nie podlega doliczeniu do substratu zachowku.
To czyni ją jednym z najskuteczniejszych narzędzi pozbawienia zachowku.
Uwaga – możliwość odwołania umowy o dożywocie
- Umowa o dożywocie nie ma charakteru nieodwracalnego. W sytuacjach braku wykonywania obowiązków może zostać rozwiązana lub zmieniona przez sąd np. sąd może zamienić uprawnienia wynikające z umowy o dożywocie na rentę odpowiadającą wartości tych świadczeń. Oznacza to, że choć umowa o dożywocie jest skutecznym narzędziem planowania sukcesji, jej trwałość umowy dożywocia uzależniona jest od prawidłowego wykonywania obowiązków przez nabywcę nieruchomości.
4. Wydziedziczenie a zachowek – kiedy można pozbawić prawa do zachowku
Wydziedziczenie polega na pozbawieniu osoby uprawnionej prawa do zachowku w testamencie.
Przesłanki wydziedziczenia
Możliwe jest tylko w sytuacjach wskazanych w kodeksie cywilnym, np.:
- uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wobec spadkodawcy,
- ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy,
- uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Uwaga – istotne ograniczenie
- Wydziedziczenie nie eliminuje zachowku całkowicie, ponieważ: prawo do zachowku przechodzi na zstępnych wydziedziczonego (np. jego dzieci).
5. Zrzeczenie się zachowku — umowa pozwalająca uniknąć roszczeń
Kolejnym sposobem uniknięcia roszczeń o zachowek jest umowa zawarta ze spadkobiercą ustawowym.
Najważniejsze zasady
- jest to umowa zawierana ze spadkodawcą za jego życia,
- wymaga formy aktu notarialnego,
- może dotyczyć:
- całości prawa do zachowku,
- części prawa do zachowku.
Skuteczność umowy
- działa wobec spadkodawcy i jego spadkobierców,
- co do zasady obejmuje także zstępnych zrzekającego się (chyba że umowa stanowi inaczej).
Podstawa prawna
Art. 1048 kodeksu cywilnego dopuszcza zrzeczenie się dziedziczenia ograniczone wyłącznie do prawa do zachowku.
6. Podsumowanie – czy można uniknąć zachowku
Polski system prawa spadkowego zakłada, że najbliżsi członkowie rodziny powinni otrzymać minimalną korzyść majątkową ze spadku, nawet wbrew woli spadkodawcy. W praktyce oznacza to, że samo sporządzenie testamentu lub przekazanie majątku za życia nie zawsze eliminuje ryzyko roszczeń o zachowek.
Możliwość ograniczenia lub uniknięcia zachowku zależy od właściwego doboru instrumentów prawnych oraz ich prawidłowego zastosowania. Szczególne znaczenie ma charakter czynności prawnej oraz moment jej dokonania.
Najważniejsze wnioski praktyczne:
- darowizny dokonane na rzecz osób najbliższych co do zasady są doliczane do zachowku,
- umowa o dożywocie nie jest traktowana jak darowizna i co do zasady nie podlega doliczeniu do zachowku, ale trzeba pamiętać, że wiąże się z obowiązkami na rzecz spadkodawcy,
- wydziedziczenie może pozbawić konkretną osobę prawa do zachowku, jednak nie eliminuje roszczeń jej zstępnych np. dzieci lub wnuków wydziedziczonego,
- można wyłączyć roszczenie o zapłatę zachowku w umowie, która powinna być zawarta w formie aktu notarialnego – oznacza to, że potrzebna jest zgoda osoby, która zrzeka się zachowku
- jeżeli dana osoba za życia spadkodawcy (zmarłego) otrzymała od niego wartościowe darowizny (np. działkę, mieszkanie, pieniądze) możliwe, że nie będzie już uprawniona do zachowku.
Jak pomagamy w sprawach o zachowek
Sprawy o zachowek wymagają nie tylko znajomości przepisów prawa spadkowego, lecz także wyczucia sytuacji rodzinnej oraz doświadczenia procesowego. Zapewniamy kompleksowe wsparcie prawne zarówno na etapie planowania sukcesji majątku, jak i w toku postępowań sądowych.
Zakres naszej pomocy obejmuje w szczególności:
- analizę sytuacji prawnej,
- doradztwo przy wyborze optymalnej formy rozporządzenia majątkiem za życia,,
- reprezentację klientów w negocjacjach przedsądowych oraz mediacjach między spadkobiercami,
- prowadzenie spraw o zapłatę zachowku przed sądami wszystkich instancji,
- wsparcie w sporach dotyczących ważności umów, testamentów i skuteczności czynności prawnych wpływających na wysokość zachowku.
Naszym celem jest zapewnienie Klientom bezpieczeństwa prawnego oraz stabilności w procesie przekazywania majątku kolejnym pokoleniom, przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka sporów rodzinnych.
Jeżeli potrzebujesz wsparcia w ubieganiu się o spadek lub zachowek, skorzystaj z pomocy adwokata z Opola stacjonarnie lub online i odezwij się do nas drogą mailową lub telefoniczną.
