Sprawy o podział majątku – zarówno po rozwodzie, jak i w ramach działu spadku czy zniesienia współwłasności – należą do najbardziej złożonych postępowań cywilnych. Kluczowe znaczenie ma w nich nie tylko skład majątku, lecz przede wszystkim sposób jego podziału oraz granice ingerencji sądu w wolę uczestników.
Zarówno przepisy prawa, jak i utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazują jednoznacznie, że podział fizyczny rzeczy (podział w naturze) ma charakter pierwszoplanowy i uprzywilejowany, a inne sposoby podziału mogą być stosowane dopiero w dalszej kolejności.
Podstawy prawne spraw o podział majątku
Zasady, którymi kieruje się sąd przy podziale majątku, wynikają z kilku wzajemnie powiązanych regulacji:
- art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
- art. 1035 oraz art. 210–214 Kodeksu cywilnego,
- art. 567 § 3 oraz art. 621–625 Kodeksu postępowania cywilnego.
W praktyce oznacza to, że te same reguły znajdują zastosowanie w:
- postępowaniu o dział spadku,
- postępowaniu o zniesienie współwłasności,
- postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków.
Trzy podstawowe sposoby zniesienia współwłasności
- Podział fizyczny rzeczy – sposób preferowany
Zgodnie z art. 211 k.c. podział rzeczy wspólnej w naturze jest zasadą. Każdy ze współwłaścicieli może go żądać, chyba że podział:
- jest sprzeczny z przepisami ustawy,
- narusza społeczno-gospodarcze przeznaczenie rzeczy,
- prowadzi do istotnej zmiany rzeczy,
- powoduje znaczne zmniejszenie jej wartości.
W odniesieniu do nieruchomości podział fizyczny może przybrać postać:
- podziału pionowego (wydzielenie działek),
- podziału poziomego (ustanowienie odrębnej własności lokali).
Orzecznictwo w pigułce
- Postanowienie SN z 4 lipca 2019 r., IV CSK 43/18
Podstawowym i preferowanym sposobem zniesienia współwłasności nieruchomości jest jej fizyczny podział. W przypadku nieruchomości zabudowanej może on polegać na podziale pionowym albo poziomym, przy czym podział poziomy wymaga współdziałania właścicieli lokali i nie zawsze prowadzi do pełnego wyjścia ze współwłasności’.
- Przyznanie rzeczy jednemu współwłaścicielowi ze spłatą
Dopiero gdy podział fizyczny nie jest możliwy lub celowy, sąd może rozważyć przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych (art. 212 § 2 k.c.).
Kluczowe znaczenie ma jednak zasada, zgodnie z którą:
sąd nie może przyznać prawa majątkowego uczestnikowi bez jego zgody.
Brak zgody zamyka drogę do tego sposobu podziału – niezależnie od motywów odmowy, sytuacji życiowej stron czy zasad współżycia społecznego.
Orzecznictwo w pigułce
- Postanowienie SN z 7 lutego 2022 r., II CSKP 67/22
Sąd nie może – powołując się na art. 5 k.c. ani zasady współżycia społecznego – przyznać uczestnikowi składnika majątku wbrew jego woli. W razie braku zgody na przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli konieczne jest zastosowanie dalszych ustawowych sposobów zniesienia współwłasności.
- Postanowienie SN z 16 września 2016 r., IV CSK 763/15
Przyczyny odmowy zgody na przyznanie rzeczy są prawnie irrelewantne i nie podlegają ocenie sądu. Bez znaczenia pozostają również wcześniejsze deklaracje uczestnika składane w toku postępowania.
- Sprzedaż rzeczy i podział ceny
Jeżeli:
- nie jest możliwy podział fizyczny,
- żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu rzeczy ze spłatą,
sąd ma obowiązek znieść współwłasność poprzez sprzedaż rzeczy, najczęściej w drodze licytacji publicznej.
Dotyczy to w szczególności:
- nieruchomości niepodzielnych,
- spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,
- rzeczy ruchomych złożonych, których podział prowadziłby do ich zniszczenia.
Orzecznictwo w pigułce
- Postanowienie SN z 14 kwietnia 2021 r., II CSKP 16/21
Brak możliwości dokonania podziału fizycznego nie uzasadnia oddalenia wniosku o dział spadku lub zniesienie współwłasności. Sąd zobowiązany jest zastosować art. 212 § 2 k.c. i dokonać podziału cywilnego – przez przyznanie rzeczy albo jej sprzedaż.
Rola sądu przy braku zgodnego wniosku stron
Jeżeli uczestnicy postępowania nie przedstawiają zgodnego projektu podziału, sąd:
- nie jest związany ich propozycjami,
- ma obowiązek samodzielnie zbadać możliwość podziału fizycznego,
- powinien rozważyć wszystkie dopuszczalne prawnie warianty,
- może prowadzić postępowanie dowodowe z urzędu.
Orzecznictwo w pigułce
- Postanowienie SN z 9 września 2011 r., I CSK 674/10
Wobec braku zgodnych propozycji uczestników co do sposobu zniesienia współwłasności, decyzja należy do sądu. Pierwszeństwo podziału w naturze obliguje sąd do przeprowadzenia z urzędu postępowania dowodowego w celu ustalenia, czy taki podział jest możliwy.
Podsumowanie
Zasady podziału majątku tworzą zamknięty i hierarchiczny system, w którym:
- podział fizyczny ma zawsze pierwszeństwo, a sąd musi zbadać możliwość podziału w naturze gdy nie ma zgodnych wniosków stron
- nie można przyznać rzeczy np. całej nieruchomości jednemu uczestnikowi na własność bez jego zgody, powody odmowy nie mają znaczenia prawnego
- brak zgody na przyznanie majątku na własność jednej osobie prowadzi – przy braku możliwości podziału – do sprzedaży majątku w trybie licytacji (tzw. podział cywilny rzeczy)
Jak pomagamy w sprawach o podział majątku
W sprawach o podział majątku kluczowe znaczenie ma prawidłowa ocena, jaki sposób podziału jest w danej sprawie realnie dopuszczalny, a jakie oczekiwania – choć zrozumiałe – nie znajdują oparcia w przepisach i orzecznictwie, ponieważ od tego zależy ostateczny wynik sprawy.
W ramach naszej praktyki oferujemy m.in.:
- analizę możliwości podziału fizycznego majątku, biorąc pod uwagę uwarunkowania nieruchomości oraz sytuację osobistą uczestników postępowania
- ocenę ryzyka związanych z przyznaniem rzeczy lub jej sprzedażą,
- przygotowanie wniosków i pism procesowych,
- reprezentację przed sądem na każdym etapie postępowania,
- wsparcie w negocjacjach i próbach polubownego zakończenia sporu.
Każdą sprawę prowadzimy indywidualnie, dbając o to, aby obrana strategia była zgodna z obowiązującymi przepisami i aktualną linią orzeczniczą, a jednocześnie możliwie najlepiej zabezpieczała interes Klienta.
Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w uzyskaniu podziale majątku, skorzystaj z pomocy adwokata z Opola stacjonarnie lub online i odezwij się do nas drogą mailową lub telefoniczną.
