Kontakty z dzieckiem to jedno z kluczowych zagadnień prawa rodzinnego, budzące wiele emocji i wątpliwości praktycznych. Dotyczą one nie tylko relacji pomiędzy rodzicami a dzieckiem po rozstaniu, rozwodzie czy separacji, lecz przede wszystkim realizacji fundamentalnego prawa dziecka do utrzymywania więzi z obojgiem rodziców (poza wyjątkami uzasadnionymi okolicznościami). W niniejszym wpisie omawiamy najważniejsze przepisy dotyczące kontaktów z dzieckiem. Tekst opiera się na przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz aktualnym orzecznictwie.
Czym są kontakty z dzieckiem?
Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w skrócie: k.r.o.), niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Oznacza to, że nawet rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej lub taki, którego władza została ograniczona, co do zasady zachowuje prawo do kontaktu z dzieckiem.
Co istotne, prawo do kontaktów nie jest elementem władzy rodzicielskiej, lecz odrębnym uprawnieniem i jednocześnie obowiązkiem. Stanowisko to zostało jednoznacznie potwierdzone w orzecznictwie Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 30 września 2020 r., sygn. III KK 272/20), w którym wskazano, że zarówno rodzic, jak i dziecko dysponują samodzielnym prawem do kontaktów ze sobą, niezależnie od rozstrzygnięcia co do władzy rodzicielskiej.
Zakres kontaktów z dzieckiem
Art. 113 § 2 k.r.o. precyzuje, że kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności:
- przebywanie z dzieckiem, w tym:
- odwiedziny,
- spotkania,
- zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
- bezpośrednie porozumiewanie się,
- utrzymywanie korespondencji,
- korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym środków komunikacji elektronicznej (np. rozmowy telefoniczne, wideorozmowy, komunikatory internetowe).
Katalog ten ma charakter otwarty, co oznacza, że kontakty mogą przybierać różnorodne formy, dostosowane do wieku dziecka, jego potrzeb, stanu zdrowia czy sytuacji życiowej rodziców.
Ustalanie kontaktów z dzieckiem
Porozumienie rodziców
Zgodnie z art. 113¹ § 1 k.r.o., jeżeli dziecko przebywa stale u jednego z rodziców, sposób utrzymywania kontaktów przez drugiego rodzica powinien być w pierwszej kolejności ustalony wspólnie przez rodziców. Podstawowym kryterium jest tutaj dobro dziecka, a także – w miarę możliwości – jego rozsądne życzenia, adekwatne do wieku i stopnia dojrzałości.
Porozumienie rodziców może przybrać formę:
- ustnych ustaleń,
- pisemnego porozumienia,
- ugody zawartej przed mediatorem lub zatwierdzonej przez sąd.
Praktyka pokazuje, że samodzielne wypracowanie zasad kontaktów sprzyja stabilności relacji rodzinnych i zmniejsza ryzyko eskalacji konfliktu.
Rozstrzygnięcie sądu
Jeżeli rodzice nie są w stanie dojść do porozumienia, rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów podejmuje sąd opiekuńczy. Sąd może szczegółowo określić m.in.:
- dni i godziny spotkań,
- miejsce ich odbywania,
- zasady odbierania i odwożenia dziecka,
- kontakty w okresach świątecznych, wakacyjnych i ferii,
- formy kontaktu na odległość.
Przepisy art. 113¹ § 2 k.r.o. znajdują odpowiednie zastosowanie również w sytuacji, gdy dziecko:
- nie przebywa u żadnego z rodziców,
- pozostaje pod opieką opiekuna prawnego,
- zostało umieszczone w pieczy zastępczej.
Dobro dziecka jako nadrzędna zasada
Wszystkie rozstrzygnięcia dotyczące kontaktów z dzieckiem muszą być podejmowane z uwzględnieniem najlepszego interesu dziecka. Zasada ta znajduje potwierdzenie nie tylko w prawie krajowym, ale również w orzecznictwie międzynarodowym.
W wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 10 stycznia 2017 r. (skarga nr 32407/13) podkreślono, że:
- interes dziecka wymaga ochrony jego rozwoju oraz więzi rodzinnych,
- co do zasady w najlepszym interesie dziecka leży utrzymywanie kontaktu z obojgiem rodziców, na równych prawach,
- sądy krajowe powinny upewnić się, że ustalone kontakty są realne i możliwe do wykonywania.
Trybunał zwrócił również uwagę na szczególne potrzeby rodziców, w tym rodziców z niepełnosprawnością, wskazując, że w takich przypadkach konieczne może być zastosowanie dodatkowych, dostosowanych środków umożliwiających rzeczywistą realizację prawa do kontaktu.
Kiedy Sąd może ograniczyć kontakty?
Zgodnie z art. 113² § 1 k.r.o., jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może ograniczyć utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem. Ograniczenie to ma charakter ochronny i jest stosowane w sytuacjach, gdy pełna swoboda kontaktów mogłaby negatywnie wpływać na rozwój dziecka.
Przykładowe formy ograniczenia kontaktów
Art. 113² § 2 k.r.o. wskazuje, że sąd może w szczególności:
- zakazać spotykania się z dzieckiem,
- zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
- zezwolić na spotkania wyłącznie w obecności:
- drugiego z rodziców,
- opiekuna,
- kuratora sądowego,
- innej osoby wskazanej przez sąd,
- ograniczyć kontakty do określonych form porozumiewania się na odległość,
- zakazać porozumiewania się na odległość.
Zakres ograniczeń jest każdorazowo dostosowywany do konkretnej sytuacji rodzinnej.
Zakaz kontaktów z dzieckiem
Najdalej idącym środkiem ingerencji sądu jest całkowity zakaz utrzymywania kontaktów. Zgodnie z art. 113³ k.r.o., sąd może go orzec, jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają.
Zakaz ten ma charakter wyjątkowy i jest stosowany m.in. w sytuacjach:
- przemocy wobec dziecka,
- poważnych uzależnień rodzica,
- rażącego demoralizującego wpływu na dziecko.
Dodatkowe obowiązki i wsparcie rodziny
Na podstawie art. 113⁴ k.r.o. sąd opiekuńczy, orzekając o kontaktach, może zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w szczególności:
- skierować ich do terapii rodzinnej,
- zobowiązać do udziału w poradnictwie rodzinnym,
- wskazać inne formy specjalistycznej pomocy,
- określić sposób kontroli wykonania wydanych zarządzeń.
Celem takich rozwiązań jest nie tylko uregulowanie kontaktów, ale również poprawa relacji rodzinnych i stworzenie dziecku stabilnego środowiska wychowawczego.
Zmiana ustaleń dotyczących kontaktów
Sytuacja rodzinna nie jest stała, dlatego ustawodawca przewidział możliwość modyfikacji wcześniejszych rozstrzygnięć. Zgodnie z art. 113⁵ k.r.o., sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.
Zmiana może dotyczyć m.in.:
- rozszerzenia lub ograniczenia kontaktów,
- zmiany ich harmonogramu,
- wprowadzenia nowych form kontaktu.
Podsumowanie – najważniejsze informacje
- Kontakty z dzieckiem są prawem i obowiązkiem, zarówno rodziców, jak i dziecka, choć w przypadku dziecka przede wszystkim jest to prawo
- Nie są one uzależnione od posiadania władzy rodzicielskiej.
- W pierwszej kolejności kontakty powinny być ustalane w drodze porozumienia rodziców.
- W razie braku porozumienia decyduje sąd, kierując się dobrem dziecka.
- Kontakty mogą zostać ograniczone lub zakazane wyłącznie wtedy, gdy wymaga tego dobro dziecka.
- Każde rozstrzygnięcie może zostać zmienione, jeśli zmieni się sytuacja dziecka lub rodziny.
Jak pomagamy w sprawach o kontakty
Nasza kancelaria oferuje kompleksowe wsparcie w sprawach dotyczących kontaktów z dzieckiem, w tym:
- analizę sytuacji prawnej i rodzinnej Klienta,
- pomoc w negocjacjach i sporządzaniu porozumień rodzicielskich,
- przygotowanie wniosków i pism procesowych do sądu,
- reprezentację przed sądem opiekuńczym na każdym etapie postępowania,
- wsparcie w sprawach o zmianę, ograniczenie lub zakaz kontaktów,
- doradztwo w zakresie wykonywania orzeczeń sądowych.
Naszym celem jest ochrona dobra dziecka oraz wypracowanie rozwiązań, które będą możliwe do realizacji w praktyce i zapewnią stabilność relacji rodzinnych.
Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawach rodzinnych, skorzystaj z pomocy adwokata z Opola stacjonarnie lub online i odezwij się do nas drogą mailową lub telefoniczną.
