Kara umowna to jedno z najczęściej stosowanych zabezpieczeń interesów stron w umowach cywilnoprawnych. Choć jej konstrukcja wydaje się prosta, w praktyce budzi wiele wątpliwości, zarówno na etapie sporządzania umowy, jak i dochodzenia roszczeń. W niniejszym artykule wyjaśniamy, czym jest kara umowna, kiedy się należy oraz jakie błędy są najczęściej popełniane przy jej zastrzeganiu.
Czym jest kara umowna?
Zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego, strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy, czyli kary umownej.
Co istotne:
- kara umowna ma charakter odszkodowawczy,
- stanowi surogat odszkodowania kontraktowego,
- jej zapłata nie zwalnia dłużnika z wykonania zobowiązania (art. 483 § 2 KC).
Jakie roszczenia zabezpiecza kara umowna?
Kara umowna może zabezpieczać w szczególności roszczenia związane z:
- nieterminowym wykonaniem zobowiązania (zwłoka, opóźnienie),
- nienależytym wykonaniem zobowiązania (wadami)
- niewykonaniem zobowiązania w całości,
- odstąpieniem od umowy, jeżeli strony przewidziały taką sankcję.
Kara umowna a odsetki za opóźnienie – zasadnicze różnice
Przy zawieraniu umów strony nie zawsze zwracają uwagę, co odróżnia karę umowną od odsetek za opóźnienie. Tymczasem różnica jest zasadnicza:
Kara umowna:
- zabezpiecza roszczenia niepieniężne,
- dotyczy wykonania określonego obowiązku np. naprawy samochodu, wykonania remontu budynku, wybudowania obiektu budowlanego
- musi być wyraźnie zastrzeżona w umowie.
Odsetki:
- zabezpieczają roszczenia pieniężne,
- przysługują m.in. z tytułu opóźnienia w zapłacie wynagrodzenia,
- mogą wynikać bezpośrednio z ustawy, nawet jeśli nie zastrzeżono ich w umowie.
Jak można określić karę umowną w umowie?
Kara umowna powinna być określona w sposób jednoznaczny. Najczęściej spotykane formy to:
- konkretna kwota pieniężna (np. 25 000 zł),
- procent wynagrodzenia umownego (np. 15%),
- stawka dzienna – szczególnie przy karach za zwłokę (np. 0,5% wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki lub opóźnienia).
Brak precyzji w tym zakresie może skutkować problemami z jej dochodzeniem.
W jakich umowach najczęściej zastrzega się karę umowną?
Kara umowna jest powszechnie stosowana m.in. w:
- umowach o dzieło,
- umowach o roboty budowlane,
- umowach remontowych,
- umowach dostawy,
W praktyce im większa wartość i stopień skomplikowania umowy, tym częściej strony decydują się na takie zabezpieczenie. Nie ma jednak przeszkód, by kara umowna zabezpieczała np. umowę sprzedaży.
Najczęstsze błędy przy zastrzeganiu kary umownej
Do najczęściej popełnianych błędów należą:
- brak jednoznacznego określenia, w jakich sytuacjach kara się należy,
- zastrzeżenie kary umownej dla zobowiązań pieniężnych
- brak doprecyzowania pojęć „zwłoka” i „opóźnienie”,
- rażąco wygórowana wysokość kary w stosunku do wartości przedmiotu umowy
- z drugiej strony – zbyt niska wysokość kary, która nie motywuje skutecznie kontrahenta do należytego i terminowego wykonania przedmiotu umowy
- brak zastrzeżenia w umowie dotyczącego możliwości dochodzenia odszkodowania ponad karę umowną
Czy kara umowna zależy od poniesienia szkody?
Nie. Zgodnie z art. 484 § 1 Kodeksu cywilnego, kara umowna należy się bez względu na wysokość poniesionej szkody, a nawet wtedy, gdy wierzyciel nie poniósł żadnej szkody.
Jak wskazał Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 29.05.2014 r., V CSK 402/13, sam fakt wystąpienia szkody nie ma znaczenia dla obowiązku zapłaty kary umownej.
Miarkowanie kary umownej – kiedy możliwe jest jej obniżenie?
Na podstawie art. 484 § 2 KC dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej, gdy:
- zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części,
- kara umowna jest rażąco wygórowana.
Decyzja w tym zakresie należy do sądu i zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Przedawnienie roszczeń z tytułu kary umownej
Termin przedawnienia roszczenia o zapłatę kary umownej jest taki sam, jak termin przedawnienia roszczeń z umowy, w której tę karę zastrzeżono.
Ogólne terminy przedawnienia roszczeń są następujące:
- 3 lata, jeżeli umowa jest związana z działalnością gospodarczą,
- albo 6 lat w pozostałych przypadkach,
licząc od dnia, w którym kara stała się wymagalna.
Warto jednak zaznaczyć, że np. roszczenia z tytułu umowy o dzieło przedawniają się z upływem 2 lat, zatem również w tym terminie będzie się przedawniać roszczenie o zapłatę kary umownej zastrzeżonej w takiej umowie.
Kara umowna a odszkodowanie – o czym trzeba pamiętać?
Zasadą jest, że nie można dochodzić odszkodowania przewyższającego karę umowną, chyba że strony wyraźnie postanowiły inaczej w umowie (art. 484 § 1 Kodeksu cywilnego).
Dlatego tak istotne jest odpowiednie sformułowanie klauzul umownych, w których zostanie wyraźnie określone, że zastrzeżenie kary umownej nie wyłącza możliwości dochodzenia przewyższającego ją odszkodowania na zasadach ogólnych. W takim wypadku, w razie poniesienia szkody wyższej niż kara umowna, możliwe będzie dochodzenie dodatkowo odszkodowania.
Kara umowna za zwłokę a kara za odstąpienie od umowy
Szczególnie istotne znaczenie ma orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zgodnie m.in. z:
- uchwałą SN z 18.07.2012 r., III CZP 39/12,
- oraz wyrokiem SN z 14.06.2018 r., V CSK 534/17,
jeżeli w umowie zastrzeżono karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy, stronie odstępującej od umowy nie przysługuje jednocześnie kara za zwłokę lub opóźnienie, chyba że umowa stanowi inaczej. Oznacza to, że kar tych nie można kumulować, a strona, która odstąpiła od umowy może domagać się kary umownej zastrzeżonej na wypadek odstąpienia od umowy.
Podsumowanie
Kara umowna zabezpiecza zobowiązania niepieniężne.
- Przysługuje niezależnie od poniesionej szkody.
- Musi być precyzyjnie określona w umowie.
- W szczególnych wypadkach może podlegać miarkowaniu przez sąd.
- Nie można kumulować kary umownej za odstąpienie od umowy oraz za opóźnienie lub zwłokę
- Prawidłowe sformułowanie klauzuli kary umownej ma kluczowe znaczenie dla ochrony interesów stron.
Nasza kancelaria oferuje kompleksową pomoc prawną zarówno na etapie sporządzania i negocjowania umów zawierających klauzule kar umownych, jak i w przypadku sporów dotyczących zapłaty kary umownej, w tym jej dochodzenia lub miarkowania przed sądem. Wspieramy klientów w ocenie ryzyk kontraktowych oraz w skutecznej ochronie ich interesów na każdym etapie realizacji umowy.
Jeżeli potrzebujesz wsparcia w stwierdzeniu niezgodności z umową, skorzystaj z pomocy adwokata z Opola stacjonarnie lub online i odezwij się do nas drogą mailową lub telefoniczną.
